પત્રકારને ધમકાવશો કે ગેરકાયદે રોકશો તો કાર્યવાહી થઈ શકે: જાણો અધિકારો, કલમો અને સજાની જોગવાઈ
વીડિયો ઉતારવો, માહિતી મેળવવી અને જનહિતના પ્રશ્નો ઉઠાવવા પત્રકારની ફરજ; ધમકી, મારપીટ અને ગેરકાયદે અટકાયત સામે કાયદામાં જોગવાઈઓ
સેન્ટ્રલ ભારત ન્યુઝ | વિશેષ જાગૃતિ અહેવાલ
“પત્રકારનું કામ વીડિયો ઉતારવાનું અને માહિતી મેળવવાનું છે—મંજીરા વગાડવાનું નહીં!” આ સંદેશ સાથે પત્રકારની સ્વતંત્રતા અને જવાબદારી બંનેને સમજવાની જરૂર છે. જનહિતના પ્રશ્નો ઉઠાવવા, ઘટનાની વિગતો મેળવવા અને તથ્યો લોકો સુધી પહોંચાડવા પત્રકારત્વનું મૂળ કાર્ય છે.
કોઈ અહેવાલ કે પ્રશ્ન સામે વાંધો હોય તો પોતાની સ્પષ્ટતા, પુરાવા અથવા ફરિયાદ રજૂ કરી શકાય છે. પરંતુ પત્રકારને ડરાવીને ચૂપ કરાવવાનો પ્રયાસ લોકશાહી સંવાદને નુકસાન પહોંચાડે છે.
પત્રકારને બંધારણમાંથી કયા અધિકારો મળે છે?
ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ નાગરિકોને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા મળે છે. પ્રેસની સ્વતંત્રતાનો આધાર પણ આ અધિકાર છે. અનુચ્છેદ 19(1)(g) વ્યવસાય કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે, જ્યારે અનુચ્છેદ 21 જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે.
આ અધિકારો અમર્યાદિત નથી. અનુચ્છેદ 19(2) હેઠળ જાહેર વ્યવસ્થા, રાજ્યની સુરક્ષા, બદનક્ષી અને અદાલતના અવમાન સહિતના નિર્ધારિત કારણોસર કાયદા દ્વારા વાજબી નિયંત્રણો મૂકી શકાય છે.
શું પત્રકારને કોઈપણ જગ્યાએ વીડિયો ઉતારવાનો અધિકાર છે?
માત્ર પ્રેસ કાર્ડ હોવાથી દરેક જગ્યાએ પ્રવેશવા અથવા દરેક પ્રકારનું રેકોર્ડિંગ કરવાની છૂટ મળી જતી નથી. ખાનગી પરિસરમાં પ્રવેશની મંજૂરી, ગોપનીયતા, પ્રતિબંધિત વિસ્તાર અને લાગુ નિયમોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. પોલીસ તપાસ, બચાવ કામગીરી અથવા કાયદેસર સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં અવરોધ ઊભો કરવો પણ યોગ્ય નથી.
તેથી “પત્રકારને કોઈપણ સંજોગોમાં કોઈ રોકી શકે નહીં” એવું કહેવું યોગ્ય નથી. કાયદાની મર્યાદામાં થતા રિપોર્ટિંગ સામે ગેરવાજબી દબાણનો વિરોધ અને કાયદેસર નિયંત્રણોનું પાલન—બંને જરૂરી છે.
ધમકી, મારપીટ કે ગેરકાયદે રોકવાના કિસ્સામાં કઈ કલમો લાગુ પડી શકે?
ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (BNS) હેઠળ ઘટનાના તથ્યો પ્રમાણે નીચેની જોગવાઈઓ લાગુ પડી શકે છે. નીચેની સજાઓ મહત્તમ મર્યાદા દર્શાવે છે; સજા અદાલત નક્કી કરે છે.
કૃત્ય| સંભવિત કલમ| સજાની જોગવાઈ
જ્યાં જવાનો અધિકાર હોય ત્યાં જતાં ગેરકાયદે અટકાવવું| 126(2)| એક મહિના સુધી સાદી કેદ અથવા ₹5,000 સુધી દંડ અથવા બંને
ગેરકાયદે બંધ રાખવું| 127(2)| એક વર્ષ સુધી કેદ અથવા ₹5,000 સુધી દંડ અથવા બંને
હુમલો કે ગુનાહિત બળપ્રયોગ| 131| ત્રણ મહિના સુધી કેદ અથવા ₹1,000 સુધી દંડ અથવા બંને
ઇરાદાપૂર્વક સામાન્ય ઇજા પહોંચાડવી| 115(2)| એક વર્ષ સુધી કેદ અથવા ₹10,000 સુધી દંડ અથવા બંને
ભય પેદા કરવા કે કાયદેસર કામ છોડાવવા ગુનાહિત ધમકી| 351(2)| બે વર્ષ સુધી કેદ અથવા દંડ અથવા બંને
જાનથી મારવાની કે ગંભીર ઇજાની ગુનાહિત ધમકી| 351(3)| સાત વર્ષ સુધી કેદ અથવા દંડ અથવા બંને
નુકસાનના ઇરાદા અથવા જાણ સાથે કેમેરા કે મોબાઇલ તોડવો| 324| નુકસાન અને લાગુ ઉપકલમ પ્રમાણે કેદ, દંડ અથવા બંને
આ કલમો માટે સંબંધિત ગુનાના કાયદાકીય તત્ત્વો પુરવાર થવા જરૂરી છે. માત્ર અસહમતિ કે રેકોર્ડિંગ સામે વાંધો વ્યક્ત કરવાથી આપમેળે ગુનો બનતો નથી.
અવરોધ થાય તો પત્રકારે શું કરવું?
સૌપ્રથમ સુરક્ષિત જગ્યાએ જવું અને વિવાદને હિંસામાં ફેરવાતો અટકાવવો. ત્યારબાદ ઘટનાની ચોક્કસ વિગતો નોંધવી:
- તારીખ, સમય, સ્થળ અને ઘટનાનો ક્રમ.
- ધમકીના ચોક્કસ શબ્દો તથા સામેલ વ્યક્તિઓની ઓળખ.
- મૂળ વીડિયો, ઓડિયો, મેસેજ અને ઉપલબ્ધ CCTVની વિગતો.
- સાક્ષીઓનાં નામ અને સંપર્ક.
- ઇજા થઈ હોય તો તબીબી તપાસના દસ્તાવેજો.
- સાધનોને નુકસાન થયું હોય તો ફોટા, બિલ અને સમારકામનો અંદાજ.
પુરાવાની મૂળ નકલ સાચવવી અને ફરિયાદમાં હકીકતો જ લખવી. સંપાદન કરેલી ક્લિપ સાથે મૂળ રેકોર્ડિંગ પણ જાળવવું ઉપયોગી છે.
પોલીસ ફરિયાદ અને આગળની કાર્યવાહી કેવી રીતે થઈ શકે?
ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (BNSS)ની કલમ 173(1) મુજબ સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી ઘટના કયા વિસ્તારમાં બની છે તેની પરવા કર્યા વિના પોલીસ સ્ટેશનમાં આપી શકાય છે. ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે માહિતી આપો તો ત્રણ દિવસમાં સહી કરવાની જોગવાઈ છે. કલમ 173(2) મુજબ નોંધાયેલી માહિતીની નકલ ફરિયાદી અથવા પીડિતને નિઃશુલ્ક મળે છે.
પોલીસ સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી નોંધવાનો ઇનકાર કરે તો કલમ 173(4) હેઠળ સંબંધિત જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષકને લેખિતમાં ટપાલથી રજૂઆત કરી શકાય છે. ત્યારબાદ જરૂરી હોય તો કલમ 175(3) હેઠળ સોગંદનામા સાથે સક્ષમ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ તપાસનો આદેશ માગી શકાય છે.
અસંજ્ઞેય ગુનામાં કલમ 174 મુજબ અલગ પ્રક્રિયા છે; સામાન્ય રીતે પોલીસ તપાસ માટે મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ જરૂરી બને છે. ફરિયાદ થતાં જ ધરપકડ કે સજા આપમેળે થતી નથી. કાર્યવાહી ગુનાના પ્રકાર, પુરાવા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા પ્રમાણે થાય છે.
અહેવાલ સામે વાંધો હોય તો યોગ્ય રસ્તો અપનાવો
અહેવાલ ખોટો લાગતો હોય તો સંબંધિત મીડિયા સંસ્થાને પુરાવા સાથે લેખિત રજૂઆત કરો. પોતાનો પક્ષ રજૂ કરો, ભૂલસુધારાની માંગ કરો અથવા યોગ્ય કાયદાકીય ઉપાય અપનાવો.
પત્રકારોએ પણ સમાચારની ચકાસણી કરવી, આરોપને આરોપ તરીકે રજૂ કરવો, સંબંધિત પક્ષનો જવાબ મેળવવાનો પ્રયાસ કરવો અને ભૂલ જણાય તો સુધારો કરવો જોઈએ.
સેન્ટ્રલ ભારત ન્યુઝનો સ્પષ્ટ સંદેશ
પત્રકારની સ્વતંત્રતાનો સન્માન કરો. જનહિતના પ્રશ્નોના જવાબ આપો અને વાંધો હોય તો યોગ્ય માધ્યમથી રજૂઆત કરો. ધમકી કે બળપ્રયોગથી પત્રકારને ચૂપ કરાવવાનો પ્રયાસ સ્વીકાર્ય નથી.
નોંધ: આ સામાન્ય કાયદાકીય જાગૃતિ અહેવાલ છે. ચોક્કસ ઘટનામાં લાગુ પડતી કલમો અને કાર્યવાહી તથ્યો, પુરાવા તથા લાગુ કાયદાના આધારે નક્કી થાય છે.
વધુ સમાચાર માટે સેન્ટ્રલ ભારત ન્યુઝને ફોલો કરો
હજુ કોઈ કોમેન્ટ નથી. પ્રથમ કોમેન્ટ કરો.